A.E.Veltstra
17/09/2001
Al meegemaakt dat je vóór de wekker wakker werd, maar je toch nog versliep? Ooit afgevraagd hoe dat kan? Dit essay beschrijft een mogelijkheid, een ongetoetste theorie, gestoeld op waarnames en ideeën.
Laat me een situatie schetsen die ikzelf regelmatig meemaak. Je wordt 's ochtends wakker, ongeveer een kwartier voordat de wekker afgaat. Je denkt: 'Ik draai me nog even om'. Toch kom je niet meer in slaap. Dan gaat de wekker af, je zet hem uit, en denkt: 'Vijf minuutjes nog'. En een half uur later schrik je wakker, in de wetenschap dat je zojuist je bus gemist hebt.
Hoe werkt dat lichaam van ons, dat het zulke situaties mogelijk maakt? Is het gebrek aan discipline, luiheid, laksheid? Is het misschien oververmoeidheid? Waarschijnlijk niet. Waarschijnlijk ligt het probleem dieper. Waarschijnlijk komt het voort uit een instinctieve reactie waar je weinig tegen kunt doen.
Ter vergelijking even een beschrijving van de mogelijke werking van het lichaam van een drenkeling. Als je overboord slaat, en ik koud water terechtkomt, zou je lichaam reageren door te bibberen en adrenaline aan te maken. Je zou sneller gaan ademhalen en het bloed zou uit je ledematen stromen om zich in de hersenen te verzamelen. Je longen zouden krimpen en je hart zou versnellen. Zo zou je in leven blijven. Je lichaam zou signalen doorgeven aan je hersenen: gevaar!
En uiteindelijk zie je een reddingshelicopter. 'Daar zijn ze', denk je, 'ik ben gered'. Op dat moment zouden je hersenen tegen je lichaam zeggen: het gevaar is weg, ik ben gered. Het adrenalinepeil zou drastisch verlagen, je longen zouden uitzetten, je bloed zou terugstromen naar je ledematen en je hart zou langzamer gaan kloppen. Maar je ligt nog in het koude water! Je lichaam zou dat te laat in de gaten hebben, en in die laatste minuten voordat je daadwerkelijk uit het water wordt getrokken zou je alsnog onderkoeld raken, en verdrinken.
Vele drenkelingen zouden vanwege deze instinctmatige reactie verdronken zijn. De geschetste situatie is afkomstig uit een televisiedocumentaire over reddingswerk op zee. Ik zal ooit nog wel een verwijzing vinden naar een fatsoenlijk essay waarin hetzelfde wordt verteld, maar voorlopig volstaat dit.
Terug naar de wekker. De situatie is vergelijkbaar. Je lichaam is ingesteld op een bepaald moment van wakkerworden. Als het goed is, is dit het moment dat de wekker zou moeten aflopen. Onbewust begint je lichaam de slaap af te breken, en soms gaat dit zo snel dat je wakker wordt voordat de wekker afloopt. Terwijl jij bewust denkt nog verder te kunnen slapen, menen je hersenen dat je wakker moet worden, of in ieder geval moet reageren op de wekker, die elk moment af kan lopen. Dus zorgen de hersenen voor een adrenalinestoot. Zo kun je, als dat nodig mocht zijn, direct actie ondernemen.
Vervolgens gaat de wekker daadwerkelijk, je komt in actie en schakelt de wekker uit. 'Aah', denken je hersenen, 'het wachten is voorbij'. Het is niet meer nodig om elk moment in actie te komen, dus wordt er geen nieuwe adrenaline aangemaakt. Als je op dat moment niet uit je bed stapt, gun je je lichaam de tijd om opnieuw tot rust te komen. Dus als je denkt: 'Nog vijf minuten, vijf minuutjes maar en dan sta ik wel op', krijgt je lichaam de tijd te herstellen van de adrenalinestoot. En er gebeurt hetzelfde als met de drenkeling: je hart pompt langzamer, je ademt langzamer, je spieren ontspannen. Je valt in slaap.
Je wordt daarna pas weer wakker als je hersenen in de gaten krijgen dat je slaapt, als je bewustzijn de leiding herneemt en zegt: 'Jamaar, ik had eigenlijk op moeten staan!' Helaas is het dan meestal te laat.
Conclusie: Het kan best zijn, dat je je niet verslaapt omdat je lui bent, maar omdat je lichaam automatisch op die manier reageert. Dit is waarschijnlijk een oncontroleerbaar instinctmatig gedrag. Er is echter ook een element van training aanwezig: je hebt geleerd op de wekker te reageren. Om het samenspel tussen instinct en lering in deze in kaart te brengen, is nog heel wat slaapverwekkend onderzoek te verrichten.